Drie manieren om verhalend ontwerpen te gebruiken >>>

Verhalend ontwerpen leidt tot onderwijs waarin kinderen enorm veel leren, zelf, samen en met een leraar die over een verfijnd maar aan te leren educatief repertoire beschikt. Verhalend ontwerpen stelt kinderen in staat interessante stukken wereld binnen de muren van de school en in hun hoofd te halen en er dan mee aan het werk te gaan. Verhalend ontwerpen leidt tot mooie kindeigen ontrafeling en herschepping van de wereld. Het wakkert de verbeelding aan en maakt toetsing van ideeën mogelijk. Het roept nieuwsgierigheid op en toe-eigening van bevindingen. En omdat bij verhalend ontwerpen leren uit betrokkenheid voortkomt, heeft het lak aan het scheiden van emotie en cognitie: die gaan gewoon hand in hand.

Verhalend Ontwerpen wordt op minstens drie manieren door leraren begrepen.

1. Als een manier om af en toe een geweldig goed onderwijsproject voor wereldoriëntatie uit te voeren.
2. Als een manier om vakken te integreren zonder dat de diepgang van leren verloren gaat.
3. Als een bron van inspiratie om betrokkenheid van kinderen op te roepen en om diepgang van leren te veroorzaken, zelfs als je helemaal niet met een verhalend ontwerp bezig bent.

Mooi project voor wereldoriëntatie

De eerstgenoemde manier om verhalend ontwerpen te gebruiken wordt het meest toegepast, vooral door aanstaande leraren op een PABO, maar in toenemende mate ook door teams op basisscholen. De eerste keer lijken de meeste leraren en aanstaande leraren vooral onder de indruk van de enorme gretigheid en betrokkenheid die een verhalend ontwerp bij kinderen oproept. Maar na de eerste keer is het zaak dit ‘bijna gewoon’ te vinden en ook te gaan letten op de diepgang van leren die met gretigheid en betrokkenheid gepaard kunnen gaan.

Tip: ga bij je eerste of anders toch je tweede verhalend ontwerp per episode achteraf na wat de leerlingen geleerd hebben. Je hebt natuurlijk een zekere planning vooraf, via het scenario voor je verhalend ontwerp. Maar pas achteraf behaalde doelen noteren geeft jou en de kinderen meer ruimte en creativiteit om uit elke episode te halen wat er kennelijk in zit (en dat is meestal meer – of anders – dan je vooraf kunt bedenken).

Vakkenintegratie

Vakkenintegratie is een aloud ideaal en kan met een verhalend ontwerp op een bijzondere, soms ogenschijnlijk verwarrende manier worden bereikt. Een verhalend ontwerp is altijd aanleiding tot leeractiviteiten die normaal gesproken bij verschillende vakken worden ondergebracht. Maar… het is de verhaallijn in het ontwerp die bepaalt welke leeractiviteiten aan de orde komen. Uiteraard kun je als leraar de verhaallijn sturen. Maar toch, je zult een goed overzicht van het curriculum moeten hebben om te weten welke onderdelen van de vakken je kunt schrappen. Maar wie daar in slaagt, krijgt een prachtige bonus: de tijd en ruimte om meer dan één verhalend ontwerp per schooljaar te doen.

Tip: Van lesdoelen naar doelen die een langere onderwijstijd beslaan. We hebben wel met leraren om de tafel gezeten om te zien welke lessen uit de schoolmethode na een succesvol verhalend ontwerp geschrapt konden worden. Maar dat blijkt niet makkelijk: het ene lesje uit de ene methode schrapen en een paar uit een andere…, het blijkt een wat chaotische werkwijze. Beter lijkt het direct naar het curriculum te kijken (kerndoelen, jaardoelen en uitwerkingen ervan) en daarmee vorderingen in kaart te brengen. Het werken met onderwijsdoelen die langere onderwijstijd beslaan dan een of enkele lessen, geeft meer vrijheid van handelen; en dat zonder de noodzakelijke doelgerichtheid van onderwijs in gevaar te brengen.

Verrijking van educatief repertoire

De derde manier om verhalend ontwerpen te begrijpen en te benutten ontstaat bijna als vanzelf voor wie vaker met een verhalend ontwerp werkt. Vooral het stellen van sleutelvragen is een onderdeel van educatief repertoire met een enorme potentie, ook als je niet met een verhalend ontwerp werkt. Voorkennis van leerlingen naar voren halen, leeractiviteiten voor en met leerlingen structureren, leerstof verbinden met realistische contexten, om maar enkele zaken te noemen, worden makkelijker – en ook meer vanzelfsprekend – als je verhalend ontwerpen in de vingers hebt.

Tip: laat het gewoon gebeuren; we durven te wedden dat je na – zeg – het uitvoeren van twee verhalende ontwerpen ook in je andere onderwijs vaker een andere aanpak kiest. Misschien snap je nu beter hoe je min of meer open opdrachten voor en met sommige kinderen kunt structureren. Of je ziet vaker kans niet parate voorkennis door kinderen te laten construeren, die als nieuwsgierig makende hypothese het leren ineens tot een spannend avontuur maakt. Of … 

Geschiedenis en oorsprong van verhalend ontwerpen >>>>

Verhalend ontwerpen is een Schotse uitvinding, gedragen door Steve Bell. In Schotland (en in het Engels in andere landen) wordt meestal gesproken van de Storyline Approach to Education. En in eerdere benoemingen ook wel Collaborative Storymaking.

Steve Bell was, toen hij in 1989 op uitnodiging van Jos Letschert (SLO) voor het eerst naar Nederland kwam, een inspirerende educatieve ontwerper aan het Jordan Hill College in Glasgow. In die tijd was er over zijn manier van onderwijs weinig of niets op papier gezet. Leraren konden bij Steve Bell c.s. een cursus volgen waarin een verhalend ontwerp met hen werd uitgevoerd; na de cursus kreeg men het scenario van het ontwerp mee. Er was wantrouwen tegen het op papier zetten van de werkwijze. Leren verhalend ontwerpen door het zelf meemaken van zo’n ontwerp, werd als voornaamste middel van overdracht gezien.

De projectgroep Educatief Ontwerpen (ook SLO) was op zoek naar inspirerende leraren en naar manieren om de expertise van deze leraren zichtbaar te maken. Steve Bell stemde toe in een onderzoek met als doel zijn verborgen praktijkkennis te verwoorden. Het onderzoek leidde tot een publicatie in kleine oplage:

— Vos, Erik (1990). Steve Bell’s secret notebook to create learning. Enschede, SLO.

Daarna is een keur aan activiteiten ondernomen met twee doelen:
– het in Nederland met eigen Nederlandse verhalende ontwerpen uitproberen en uitzetten van deze benadering van onderwijs;
– het publiceren van deze ontwerpen en het beschrijven van de werkwijze, op zo’n manier dat lerarenopleiders en studenten ermee kunnen werken.

De activiteiten werden aanvankelijk vanuit de projectgroep Educatief Ontwerpen van de SLO ondernomen, en daarna door het Bureau Educatief Ontwerpen. Het werk leidde tot een publicatie bij Wolters Noordhoff:

— Vos, Erik, Peter Dekkers, Ellen Reehorst (2007). Verhalend Ontwerpen, een draaiboek. Groningen, Wolters-Noordhoff, 1e druk 1994, 2e herziene druk 2001, 3e herziene druk 2007. (Het boek wordt anno nu door uitgeverij Noordhoff uitgegeven.)

Vanuit de SLO ontstonden bovendien publicaties van Jos Letschert, onder meer: Op Verhaal Komen, JSW boek 10, Tilburg 1995.


Voortgezet onderwijs

Vanuit het Bureau Educatief Ontwerpen is een vierjarig project opgezet om Verhalend Ontwerpen in het voortgezet onderwijs te introduceren. Nieuwe ontwerpen werden gemaakt, en uitgeprobeerd, deels via ‘ontwerpcursussen’ waarin docenten zich verhalend ontwerpen eigen maakten en scenario’s voor verhalende ontwerpen naar eigen hand en klas zetten. Het leidde tot een publicatie:

—  Vos, Erik, Ellen Reehorst, Frits Sibers Tjassens, José Simons (2005). Scenario’s voor actief leren – Verhalend ontwerpen in het voortgezet onderwijs. 2e druk: Koopman & Kraaijenbrink Publishing, 2005. 1e druk: Wolters Noordhoff, 1999.

De tweede druk is in feite een uitgave in eigen beheer van het Bureau Educatief Ontwerpen, inhoudelijk gelijk aan de uitgave bij Wolters Noordhoff.


Meer basisonderwijs

Vanuit het Bureau Educatief Ontwerpen hebben verschillende mensen aan de verdere ontwikkeling van verhalend ontwerpen in Nederland gewerkt. Peter Dekkers deed veel werk; zie over Peter het boekje Mooi Onderwijs Ontwerpen (gratis te downloaden). Belangrijk is ook het werk van Ellen Reehorst – lange tijd projectleider verhalend ontwerpen bij het Bureau voor Educatief Ontwerpen. En het werk van Hanneke Venema die via het Bureau Educatief Ontwerpen een groot aantal nieuwe ontwerpen in haar eigen klas uitvoerde en samen met Ellen Reehorst beschreef. Al deze ontwerpen zijn opgenomen in de webwinkel op deze site.